Eetgedrag van de Gewone zeester, Asterias rubens (Linnaeus)
Geplaatst 19-04-2004. Waarneming, tekst en tekening: Harry Holsteijn. Aanvullende waarnemingen, tekst en foto's: Peter H. van Bragt.

Op 19 juni 2000 plaatste Harry Holsteijn de volgende tekst op het discussieforum van de website van de Stichting Anemoon:

"Regelmatig treffen we in het Zeeuwse gewone zeesterren, Asterias rubens, aan die op een opvallende manier op de bodem liggen. Ze liggen met het hele lichaam keurig in een kuiltje. Een enkele keer liggen er wel drie tegelijk in zo'n kuil. Pak je zo'n zeester op dan blijkt hij in het centrum van de kuil al zijn ambulacraalvoetjes zo ver mogelijk uitgestrekt te hebben. Of je ziet zijn uitgestulpte maag. Dit is niet, voor zover wij weten, de normale eethouding of de houding waarin de geslachtsproducten worden afgestoten, want daarbij hebben we dikwijls gezien, staan zeesterren vaak als het ware 'op de tenen', in een houding waarbij een omega-teken lijkt te worden nagebootst. Maar... wat is dit dan wel? Weet iemand hier iets meer van?" Ter illustratie heeft Harry er de onderstaande tekening van gemaakt.

Op 5 april 2004 ontving de Spuisluiswachter van Harry Holsteijn een antwoord op de door hem zelf gestelde vraag:

Inmiddels zijn we er achter gekomen wat deze houding betekent. Het antwoord was in feite in de beschrijving al besloten, maar we konden het nergens in de literatuur bevestigd zien. Vergelijking van onze zeester in die houding met buitenlandse zeesterren waarvan in de literatuur ook dergelijk gedrag en houding wordt beschreven rechtvaardigt de overtuiging dat, ook al stelden we vast dat in en aantal gevallen geen prooi zichtbaar was, de zeesterren gravend aan het jagen waren. Wellicht heeft hij een prooi, bijvoorbeeld een schelpdier of aas zoals een dode worm 'geroken'.

Harry heeft helaas niet meer paraat van welke buitenlandse zeester, uit welk land en in welk boek dit gedrag is beschreven, maar het staat elders in de internationale literatuur.

Tekening 1: Jagende Gewone zeester, Asterias rubens © Harry Holsteijn

Aanvulling door de Spuisluiswachter: Op 12 april 2004 heeft de Spuisluiswachter bij een duik in het Grevelingemeer in de buurt van Scharendijke een aantal Gewone zesterren gefotografeerd. Een exemplaar vertoonde exact het gedrag zoals Harry het heeft beschreven en getekend. Ik heb hem niet gestoord bij zijn jacht naar voedsel om te verifieren dat het inderdaad om een jagend individu gaat, maar de overeenkomsten met de tekening spreken voor zich.

Foto 1: Jagende Gewone zeester, Asterias rubens, Grevelingenmeer 12-04-2004 © Peter H. van Bragt

In het foto-archief van de Spuisluiswachter zijn nog een aantal foto's van jagende en fouragerende Gewone zeesterren gevonden. Hiermee wordt een overzicht geven van de diverse uitingen van dit facet van het dagelijkse leven van een Gewone zeester.

Foto 2: Gewone zeester, Asterias rubens, tijdens de maaltijd, Grevelingenmeer 12-04-2004 © Peter H. van Bragt. Dit is de typische houding van een zeester die een schelpdier aan het eten is.

Foto 3: Onderzijde van een Gewone zeester, Asterias rubens, tijdens het eten van een Tere Hartschelp, Acanthocadia paucicostata, (Sowerby, 1841), Grevelingenmeer 13-07-03 © Peter H. van Bragt.

Om zijn voedsel te verorberen gaat de Gewone zeester waarschijnlijk als volgt te werk. Hij gaat op zoek naar een prooi. Tweekleppige weekdieren zoals mosselen en hartschelpen behoren tot zijn favoriete voedsel. In eerste instantie drukt hij de schelp dicht zodat deze geen vers water met zuurstof kan aanzuigen en langzaam stikt. Na een tijdje laat hij de verstikte schelp weer los. Het schelpdier heeft geen controle meer over de spier die normaal de schelp bij gevaar afsluit en de zeester kan hem dus eenvoudig open trekken. Vervolgens stulpt hij zijn maag uit en begint de vertering van het voedsel buiten het lichaam van de zeester. Waarschuwing: probeer dit niet zelf te doen als je thuis mosselen eet ;-). Op foto's 2 en 3 is te zien hoe een Gewone zeester begonnen is aan het verorberen van een Gedoornde hartschelp. Op foto 4 is de uitgestulpte maag te zien.

Foto 4: Gewone zeester, Asterias rubens, verstoord tijdens een maaltijd, Grevelingenmeer 28-05-2003 © Peter H. van Bragt.
Op deze foto is de uitgestulpte maag te zien.

Foto 5a: Jonge Gewone zeester, Asterias rubens, gefotografeerd tijdens het eten van een Gewone korfschelp, Corbula gibba (Olivi, 1792), Grevelingenmeer 18-07-2003 © Peter H. van Bragt. Jonge exemplaren van de Gewone zeester eten o.a kleinere soorten schelpdieren. Op foto 5a en 5b is te zien hoe juveniele Gewone zeesterren korfschelpen aan het eten zijn. Dit zijn kleine schelpdieren met een maximale lengte van 13 mm.

Foto 5b: Jonge Gewone zeester, Asterias rubens, gefotografeerd tijdens het eten van een Gewone korfschelp, Corbula gibba (Olivi, 1792), Grevelingenmeer 18-07-2003 © Peter H. van Bragt.

Foto 6: Gewone zeesterren, Asterias rubens, gefotografeerd tijdens de maaltijd, Grevelingenmeer, 12-04-2004 © Peter H. van Bragt.
Soms worden grote groepen verstrengelde Gewone zeesterren aangetroffen. Waarschijnlijk proberen zij allen dezelfde prooi te verteren. Op foto 6 en 7 zijn Gewone zeesterren te zien die gezamenlijk een Amerikaanse zwaardschede, Ensis americanus (Gould, 1870) opeten.

Foto 7: Gewone zeesterren, Asterias rubens, tijdens de maaltijd, Grevelingenmeer, 12-04-2004 © Peter H. van Bragt.

Foto 8: Gewone zeesterren, Asterias rubens, tijdens de maaltijd, Oosterschelde23-05-1999 © Peter H. van Bragt.
Op deze foto is duidelijk te zien dat de Gewone zeester ook dood aas op zijn menukaart heeft staan. Deze zeesterren zijn bezig met het verorberen van een dode Gewone zeekreeft, Homarus gammarus (Linnaeus).